X
تبلیغات
www.mygarden.blogfa.com - سرما زدگی مرکبات

www.mygarden.blogfa.com

کشاورزیو زیست شناسی

سرما زدگی مرکبات

به­نام خدا

 

اثر سرمازدگی  و یخبندان بر مرکبات

 

 تهیه و تنظیم : مظاهر حسین زاده - راضه طاهری

 

 

 

 

 

 

مقدمه

مر کبات يکی از محصولاتی است که هر چند وقت يکبار به وسيله يخبندان اسيب می بيند. خطر يخبندان، مناطق مرکبات کاری شمال ايران را بيش از مناطق جنوبی در معرض خطر قرار داده است با وجود اين اختلاف خطر يخبندان بين مناطق شمالی و جنوبی آن­گونه که مردم تصور می کنند زياد نيست. يکی از مرکبات مهم جنوب ليموترش است که به يخبندان خيلی حساس می باشد ولی پايه ای مقاوم در مقابل شرايط نامناسب محيطی است. به همين علت پرتقال ها را روی ليمو ترش پيوند می­زنند تا رشد خوبی داشته باشد. بيشتر پرتقال­های شمال ايران روی پايه نارنج پيوند زده شده­اند که خود نارنج نسبتا مقاوم به سرما است با وجود اين در بعضی از سال ها، درختان پرتقال شمال کشور نيز از شدت آسيب فراوان سرما در امان نيستند. مهمترين کشورهای مرکبات خيز جهان که باغ های مرکبات آن ها در معرض آسيب يخبندان و سرمازدگی هستند عبارتند از: آمريکا ، ژاپن ، اسپانيا ، ترکيه و ايران. خسارت سرمازدگي در آمريكا سالانه حدود 4% و در برخي مناطق نظير برزيل و نيمكره جنوبي حدود 5% و در ايران حدود  5-3%  گزارش شده است (قاسمی، 1384).

 

طبقه بندی گياهی

کليه ميوه­هایی که مرکبات ناميده مي­شوند از خانواده روتاسه و زیرخانواده آورانتویيده هستند. این زیر خانواده بيش از 33 جنس مختلف دارد که تنها 3 جنس پونسيروس، فورچونلا و سيتروس جنبه اقتصادی داشته و در کشورهای توليد کننده مرکبات از اهميت ویژهای برخوردارند.

در درختان مرکبات گلهای نر و ماده روی یک پایه هستند، گرده افشانی به­طور طبيعی و به وسيله باد و حشرات انجام مي­شود. دوره گرده­افشانی موثر 5-2 روز پس از باز شدن کامل گل انجام می­گیرد. دمای مناسب برای گرده­افشانی  22-16درجه سانتي­گراد است. یکی از ویژگي­های مرکبات پارتنوکارپی است. این پدیده در اغلب ارقام پرتقال، نارنگی به­وفور دیده می­شود. چند جنینی از دیگر ویژگی­های مرکبات است که طی آن، چندین بذر درون میوه تشکیل می­شود و پس از سبز شدن، برخی از آن­ها صفات مادری را حفظ کرده و نمایان می­سازند.

شرايط مناسب آب وهوايی

مر کبات در بخش های گسترده­ای از جهان از 40 درجه شمالی تا 40 درجه عرض جنوبی (در نقاطی که شرايط آب و هوايی بسيار خشک و زياد سردنباشد) نقاط دارای آب وهوای گرمسيری و نيمه گرمسيری کشت می­شوند. عموماً مرکبات را جزء دسته نیمه­گرمسیری­ها طبقه­بندی می­کنند که دمای 40-0 درجه سانتی­گراد را تحمل می­کنند. برخی ارقام مرکبات بیشتر به سرما مقاوم هستند، مثل درختان نارنج که  دمای 9- درجه سانتیگراد را نیز تحمل می­کنند. بهترین درجه حرارت برای پرورش مرکبات 30-23 درجه سانتی­گراد است. درختان لایم و شدوک (سلطان مرکبات) آب و هوای گرمسیری را بیشتر می­پسندند. درختان نارنگی و لمون مناطق معتدل گرم را ترجیح می­دهند. اصولا مرکبات در مناطق با تابستان خشک بهتر پرورش می­یابند.

 

آسيب يخبندان

تحمل ا قام مرکبات نسبت به يخبندان متفاوت است. انواع ليمو نسبت به يخبندان بسيار حساس است. پرتقال و گريپ فروت به طور متوسط حساس و انواع نارنگی مقاوم هستند. بعضی از پايه­های مر کبات مانند نارنج، نارنگی کلئوپاترا، نارنج سه برگ به سرما متحمل هستند و استفاده از آن­ها موجب کاهش آسيب يخبندان می­شود. آسیب سرما بر اثر سر مازدگی تابشی و يخبندان هم­رفتی ايجاد می شود. در خلال سرمازدگی تابشی شرايط آرام است و گرما از راه تشعشع به سرعت از دست می­رود. در يخبندان هم­رفتی باد توده­ای از هوای سرد را جا به جا می­کند. يخبندان در باغ­های مرکبات بيشتر بر اثر سر مازدگی تابشی رخ می­دهد و علت آن از دست رفتن سريع گرمای درختان در فرايند سر مازدگی تابشی است. زمانی­که هوا بیش از 4 ساعت پائین­تر از 2/2- باشد، میوه دچار خسارت می­شود. ميوۀ سرمازده در بيشتر اوقات نشانه های خارجی از خود نشان نمی دهد ولی آسيب يخبندان

موجب از دست رفتن زياد آب ميوه و خشک شدن کيسه های عصاره و جدا شدن برچه ها از همديگر می شود. در ديواره و گوشت ميوه های مرکبات يخ زده بلور های گلوکوزيدی سفيد رنگ به­وجود می­آید. يخبندان ملايم موجب آبگزیده شدن برگ ها يا پيچيدگی مو قت آن­ها می شود در مواردی­که يخبندان شديد نباشد و موجب مرگ برگ­ها نشود ممکن است لکه های بافت مرده کوچکی درپهنک برگ ظاهر شود. چنانچه دما پايين تر يا دوره يخبندان طولانی تر باشد نشانه پيش رونده آسيب سرما از جمله ريزش برگ­ها، مرگ سر شاخه ها و حتی مرگ تنه درخت ممکن روی می دهد. هرگاه به فاصله کمی بعد از يخبندان برگ خزان کنند، شاخه­ای که برگ هايش ريخته است از بين نمی رود و بر گ­های نو رسته جديد روی شاخه که چوب آن از بين نرفته است می رويد. پوست شاخه های بی برگ و سر شاخه های کوچک بدون برگ در اثر سرما ترک می خورد. زوايای شاخه­های اصلی و سطوح بالايی شاخه های فرعی مستعد آسيب يخبندان هستند. هرگاه زخم ها و لکه های ايجاد شده بر اثر يخبندان شديد نباشد و مر گ شاخه ها شود بافت پينه ای در محل زخم ايجاد می­شود و شاخه اصلی به حيات خود ادامه می دهند. در بيشتر موارد تنه و شا خه­های اصلی آسيب ديده از يخبندان مورد تهاجم عوامل در جه­دوم پو سيدگی قرار می گيرند و پوسيدگی چوب در آن ها تو سعه پيدا می­کند و شاخه­های اصلی ممکن است به طور کامل خشک شوند.  سرشاخه های خشکيده روی درختان آسيب ديده از يخبندان، بستر مناسبی برای حمله بسياری از قارچ ها است. برگ­های خسارت ديده رنگی تيره وظاهری خيس خورده دارند ولی روز های بعد به تدريج شروع به ريزش می نمايند و در بعضی از گونه ها پيج خوردگی پيدا می کنند. شکوفه های خسارت ديده ظاهری قهوه­ای تا سياه پيدا نموده و در صور تي­که از نزديک به آن دقيق شويم ملاحضه می شود که گلبرگ ها شفاف شده ودر ميان انگشتان به راحتی له می شوند و به علت خسارت وارده ظرف چند روز ريخته می شوند.

ميوه درختان مرکبات چون بيشتر در پائیز رسيده ميوه و مواجه با سرمای زودرس و يخبندان می شوند پوست مرکبات خسارت ديده دارای رنگ روشن با لکه های صاف تا حدی همرنگ پوست شده و به­تدريج به قهوه­ای می­شوند. در داخل جدار درونی ميوه صدمه ديده، کريستال های يخ زده را به رنگ زرد طلا يی 48 ساعت تا 10 روز بعد از يخبندان می توان با چشم غير مسلح مشاهده کرد. کم شدن وزن مخصوص ميوه ها به دليل تبخير آبی است که از ذوب شدن کريستال های يخ موجود در فضای بين سلولی حاصل می گردد. يکی از خسارت های سرمازدگی آفتاب سوختگی است. معمولا گلها حساس ترین اندام و بافت های چوبی مقاوم­ترین اندام ها به یخبندان می باشند.

تلخی ناشی از سرمازدگی در مرکبات

مرکبات معمولا به عنوان گياه هميشه سبز حساس به سرما در دمای2- درجه سانتی گراد و پايين تر آسيب پذير هستند. خطرات قابل توجه يخ زدگی هر چند سال در طی زمستان در نواحی مهم پرورش مرکبات رخ می دهد. به طور مثال در سال 1384 به علت شرايط محيطی نامساعد و وقوع سرمازدگی در اسپانيا توليد مرکبات به ميزان زيادی کاهش يافت. مهمترين عامل تعيين کننده کيفيت و ارزش مرکبات و محصولات فراوری شده است که اصولا به وسيله دو گروه شيميايی گياهی فلانوئيد ها و ليمونوييد ها ايجاد مي­شود .تلخی ليمونوئيدی به طور تدريجی در واريته خاصی از مرکبات بعد از يخ زدگی و صدمه مکانيکی با تاخير اتفاق می افتد. در توليد تجاری آب ميوه مرکبات اين پديده به عنوان يک مشکل مهم اقتصادی است. در ميان 36 ليمونوييد اگليکون جدا شده از مرکبات ليمونين نوميلين عامل اصلی تلخی ليمونوييدی محسوب می شوند.

خسارت سرما در ميوه مرکبات

خسارت در ميوه به دو بخش تقسيم می شود:

الف) خسارت وارده به پوست ميوه

شب های سرد و مر طوب موجب می شود که غدد حاوی مواد روغنی در پوست ميوه مرکبات ترکيده و مواد روغنی انها روی پوست پخش شود. ريختن اين مواد موجب سوختگی سلول های پوست واقع در فواصل بين اين غدد شده و موجب چروکيدگی انها خواهد شد. اگر شدت يخ زدگی زياد باشد لکه های آب گزيده نيز روی پوست ميوه ديده می شود. عوارض ايجاد شده روی سطح پوست ميوه مرکبات قابل جبران نيست.

 

ب) خسارت وارده به گوشت ميوه

آب گزيدگی غشا در درون ميوه و ته نشين شدن هيسپريدن روی غشا در پرتقال) در داخل گوشت ميوه (در نارنگی ) و نيز رسوب نارنجين (در گريپ فروت از 15-10  روز پس از يخ زدگی ميوه آغاز می شود.

 

در نمودار زیر حساسيت مراحل مختلف زندگی گياه نشان داده شده است و گل­ها عموما حساس ترين هستند و حساسيت قابل ملاحظه ميوه های جوان و نارس به­خاطر آسيب يخبندان نيست بلکه به­علت فساد جنين گياه می باشد.

انتخاب سيستم حفاظتی

بستگی به گياه و موقيعت مکانی و نوع خاک ميزان مواجهه با هوای سرد دارد. ضمن اینکه ملاحضات اقتصادی را بايد همواره مد نظر قرار داد. اين تصميم گيری ها بايد براساس قيمت محلی ميوه و هزينه مورد نياز برای تجهيزات، نيروی انسانی لازم برای تامين حفاظت انجام شود.  هيچ روشی جامع و کاملی برای حفاظت از يک مزرعه يا باغ در برابر سرما وجود ندارد اما تقريبا اغلب روش های تلفيقی که در آن ها از ترکيبی از روش ها و سيستم های حفاظتی استفاده شود، دارای بازدهی و مزايای خوبی هستند.

 

 

روش های محا فظت گيا هان از سر ما و يخبندان

1) روش حفاظت فعال

2) روش حفاظت غير فعال

حفاظت به وسيله بخاری

متداولترين و قديمی ترين روش است؛ اساس آن تامين انرژی حرارتی به وسيله سوخت فسيلی در طول يک شب سرد می باشد.

 به طور کلی هر چه تعداد بخاري­ها کوچکتر باشند و به خوبی در سطح منطقه مورد حفاظت توزيع شده باشند موثر تر از زمانی

است که بخار های بزرگ ولی به تعدادکم استفاده شوند. بزرگ بودن بخارها باعث ايجاد يک جريان قوی از هوای داغ می شود که به سرعت صعود می کند و سقف لايه وارونگی دمايی را می شکند .اما هوای گرم توليد شده در محيط پراکنده نمی شود و تاثير بر اختلاط لايه هوا ندارد .

 حفاظت به وسيله ماشين مولد باد:

موتور های هستند که دارای پروانه هايی قوی هستند و معمولا روی پايه های بلندتر از ارتفاع درختان کار گذاشته می شود اساس حفاظت از سرما به وسيله مولد باد مخلوط کردن هوای گر متر قسمت فو قانی لایه هوا،  با هوای سردتر درون ارتفاع محوطه گياه است استفاده از مولد باد بيشتر در مواقعی موثر و مفيد خواهد بود که وارونگی هوا وجود داشته و اختلاف معنی داری بين لايه های بالايی با سطوح زيرين و هم سطح خاک داشته باشد. مولد باد با ايجاد تلاطم در حوزه سطح برگ، مقدار ضريب انتقال حرارت از هوای برگ ها و ميوه ها افزايش داده و حرارت طبيعی دريافت شده به وسيله برگ ها و ميوه ها با استفاده از مو لد حتی در موا قعي که دما سنج ها افزايش در جه حرارت را در محوطه نشان نمی دهد افزايش می يابد.

 

حفاظت به وسيله غر قاب کردن

آبی که برای غرقاب کردن استفاده می شود معمولا دمای بالاتری نسبت به سطح سرد زمين مزرعه و باغ داشته و به این وسيله از نزول زياد درجه حرارت زمين جلوگيری کرده و بازده تشعشع سطحی را در حد بالاتر نگه می دارد. ضمنا آب کافی هم بايد موجود باشد. قبل از غرقاب کردن باغ يا مزرعه بايد اطمينان داشت که آب کافی در دسترس خواهد بود. به اين دليل که اگر برای شب های دوم و سوم نيز به آبیاری مجدد احتياج باشد بتوان عمل غرقاب کردن را ادامه داد زيرا سطح خاک مرطوب باعث ازدياد عمل تبخير در روز بعد از غرقاب کردن می شود . خاکی که خوب ابياری و خيس شده باشد می تواند گرمای خورشيدی بيشتری را در مقايسه با خاک خشک جذب نمايد و هنگام شب اين گرما را تا بش نمايد. اين کار موجب افزايش دمای حداقل شبانه در داخل پوشش گياهی درختان مرکبات به ميزان يک درجه سانتی گراد می شود. اما ايراد اين طرح اين است که اشباع طولانی مدت خاک توسط آب به سيستم ريشه ای اغلب گياهان آسيب می رساند.

حفاظت به وسيله آبياری

آبياری بارانی

برای گيا هان يکساله و گياهان دائم مثل درختان مفيد است. اين روش شامل يخ زدن آب بر روی شاخ و برگ گیاهان است. در اين حالت هر گرم اب در حال يخ زدن 80 کالری گرما آزاد می کند که باعث حفاظت نباتات از سرما می شود. برای اينکه به حفاظت خوب در مقابل سرما مطمئن باشيم شاخ وبرگ نباتات مورد نظر بايستی با يخ پوشيده شود لذا در اين حالت نيز بايد اب کافی برای يک پوشش خوب در دسترس باشد .آب پاش ها در بالا يا زير اجتماعات گياهی قرار می گيرند.

 

 

آبپاشی رو درختی

از سيستم های آب پاشی رو درختی در فصل بهار برای به تاخير انداختن زمان شکوفه دهی استفادهشده است . اين کار ازطريق سرد شدن جوانه ها و در نتيجه تبخير آب انجام می گيرد .در ظاهر جوانه ها را به صورت سخت نگه می دارد تا زمانی که خطر يخبندان کاملا رفع شود.

آبپاشی زير درختی

آزمايش های انجام شده نشان داده است که تقريبا تمامی گرمای که در شرايط يخ زدگی در يک باغ تحت حفاظت سيستم های آب پاشی زير درختی تامين می شود حاصل آزاد کردن گرمای نهان سردشدن آب می باشد. در شرايط استفاده از اين سيستم سهم گرمای حاصل از يخ زدن آب در گرم کردن هوا بسيار ناچيز است چرا که قسمت عمده گرمای حاصل از يخ زدن آب توسط آبی که بعد استفاده می شود و به داخل خاک نفوذ می کند صرف می شود.  به عبارت ديگر از آنجا که يخ زدن آب تاثير چندانی در گرم کردن هوا ندارد و قسمت عمده گرمای مورد نياز برای گرم شدن هوا از طريق سرد شدن قطره های آب که در هوا حرکت می کنند تامين می گردد. بنابرين منطقی ترين راه برای بهبود کارايی اين سيستم گرم کردن آب مورد استفاده قبل از توزيع آن برای جلو گيری از هدر رفتن گرمای تشعشعی است.

حفاظت به وسيله سوخت جامد

چوب، ذغال سنگ، خاک، ذغال، کاه ، کود حيوانی، بوته خشک،  يا موم های نفتی را مستقيماً در زير در ختان قرار می دهند. مزيت اين نوع سوخت ها نسبت به بخاری های باغی اين است که اين سوخت ها بطئی سوخته و هوای گرم شده زير درخت را به بالا متصاعد کرده و اين هوا در حال صعود توسط شاخ و برگ و شکو فه های درخت شکسته و پخش شده و در تعديل هوای داخل درخت موثر می باشد.

 استفاده از پوشش

پوشش های مثل پلاستيک برای پوشاندن در ختچه و نهال های جوان در مدت زماني که احتمال سرمازدگی وجود داشته باشد استفاده می کنند .پوشش گياهی از نوع درخت می تواند باعث کاهش آسيب های ناشی از يخ زدگی تشعشعی شود. گياهانی که در سايه به سر می برند معمولا زودتر به خواب می روند و در فصل بهار به مدت طولا نی تری در خواب می مانند. درختان از طريق کاهش هدر رفت گرمای تشعشعی از سطح زمين باعث افزايش دمای حداقل شبانه می شود.

تصوير 8:استفاده ازپوشش برای محافظت

الف 8- حفاظت به وسيله کف های با دوام

کف ها و محلول های هيدروليز شده پروتئينی  از سر لوله های مخصوص تحت فشار پاشيده می شود پروتئين ها نه فقط اثر سو ئی روی نباتات ندارند بلکه دارای اثر ات تقويت کننده مختصری نيز می باشند کف ها برای مدت 14-10 ساعت روی گيا هان باقی می­ماند و نباتات را تا مدتی پس از طلوع خورشيد حفاظت می کنند .

حفاظت به وسيله پاشيدن محلول هايی موثر بر فيزيولوژی نباتات

اگر نباتی در حال استراحت است مقاومت بيشتری به سرما دارد عوامل زيادی مانند روز کوتاه، حرارت پايين و کمبود آب کمک می­نمايد تا نباتات به حالت استراحت در آید. پاشيدن محلول های که بتوانند استراحت مصنوعی در آن ايجاد کنند مفيد می باشد. به تاخير انداختن شکوفه دهی و رشد ساير قسمت های حساس به سرما تا زمانی گه رفع خطر سرما می تواند راه حل خوبی برای حفاظت در برابر يخبندان باشد.  به کمک ماده شيميايی ماليک هيدرازيد و پاشيدن آن با غلظت يک تا دو هزار روی درختان مرکبات موجب استراحت مصنوعی آن ها شده است که توانست رشد فعال مرکبات را به ميزان يک تا شش ماه به تاخير اندازد. در تحقيقی که انجام شده مشخص شده است گياهان برای مقاومت به سرما نياز به يک دوره سرما دارند تا پروتئين های ضد يخ در داخل گياه ساخته شود.

حفاظت از سر مازگی با استفاده از کنترل جمعيت باکتری های مولد هسته یخ

بعضی از باکتری های گرم منفی در گياهان حساس به يخ زدگی باعث تشکيل هسته يخ در دمای نزديک به صفر درجه سانتی گراد می شود. در غشای یاخته اين با کتری ها ترکيبات پروتئينی وجود دارد که خاصيت افزايش دهنده تشکيل يخ در دمای صفر درجه سانتی گراد دارند.

 

 

 

روش غیر فعال حفاظتی

انتخاب مکان مناسب

در مناطق نيمه گرمسيری بهتر است درختان در شيب های رو به سمت جنوب کاشته شوند. این درختان فصل رشد کوتاهتری دارند و زودتر شکوفه می دهند. در زمستان از سرما مصون هستند. در مناطق نيمه گرمسيری وحشتناک ترین منطقه برای کاشت مرکبات در دره بين دو کوه است که در مازندران به شدت در حال گسترش است. در این مناطق مرکبات در اثر سرما به راحتی کشته میشوند. ایده آل ترین شيب برای زمين مرکبات 4 تا 8 درصد می باشد. شيب بيشتر از 10 درصد عمليات باغبانی را با مشکل مواجه کرده و فرسایش آب و خاک را افزایش می دهد. ميزان دفعات آبياری با افزایش شيب افزایش می یابد. مفهوم فيزیولوژی سازگاری با سرما در مرکبات یکی از اصول احداث باغ است .با وجود تحقيقات گسترده در سطح جهان هنوز هم مرکبات در مقابل سرما بسيار ضعيف و حساس هستند. اما نتيجه مهمی که حاصل شده این است که مراحل سازگاری با سرما بستگی زیادی به ميزان دمای رویارویی مرکبات دارد. زمانی که گونه های مرکبات در معرض دوره های معينی از دماهای پایين و بدون یخ­زدگی قرار می گيرند در مقابل سرما سازش بسيار مناسبی از خود نشان می دهند و سطح تحمل درخت نيز به نوسانات سرما افزایش می یابد.

منتخب منابع:

۱ -امير قاسمی ، تراب 1381. سرمازدگی گياهان انتشارات نشر آيندگان.

۲ -خوئی، سلطنت 1371. اصول تغذيه مرکبات.

3 -سياری ،محمد مترجم. ديويد جکسون، نورمن لونی ،توليد ميوه های معتدله و نيمه گرمسيری، انشارات دانشگاه ايلام.

4 -ميرمحمدی ميبدی، سيد علی محمد و ترکش اصفهانی 1383. مديريت تنش های سرما و يخ­زدگی گياهان زراعی وباغی، انتشارات جهاد دانشگاهی واحد اصفهان.

5 -فتوحی قزوينی، رضا و فتاحی مقدم 1385. پرورش مرکبات ايران، انتشارات دانشگاه گيلان.

 

+ نوشته شده در  شنبه 17 دی1390ساعت 9:16 PM  توسط راضیه طاهری-مظاهر حسین زاده  |